تبديل به بخار مىشود و از آن پس قوانين گازها بر آن حاكم است نه قوانين مايعات ، يا تحوّلات و تكاملهاى اجتماعى از اين قبيل نيست ، قوانين اصلى تكاملى جامعه و مدارى كه در آن تحوّل مىيابد ثابت است ، جامعه تغيير منزل و مرحله مىدهد نه تغيير مدار و قانون تكامل ، آنچنان كه جانداران از نظر زيستى متحوّل و متكامل مىشوند امّا قوانين تكامل همواره ثابت است . و از نظرى اين مسأله كه يك ايدئولوژى از نظر زمانى و مكانى مطلق است يا نسبى ، بسته به آن است كه جهان‌بينى آن ايدئولوژى چه جهانبينىاى باشد : علمى يا فلسفى و يا مذهبى ؟ ايدئولوژى علمى به حكم اينكه مبتنى بر يك جهان‌بينى ناپايدار است نمىتواند پايدار باشد ، بر خلاف جهان‌بينى فلسفى مبتنى بر اصول اوّليّه و بديهيّات اوّليّه يا جهان‌بينى مذهبى مبتنى بر وحى و نبوّت . در اينجا همچنانكه مجال و فرصتى نيست كه مسألهء فطرت را كه « امّ المسائل » معارف اسلامى است مطرح كنيم ، مجال و فرصتى براى طرح و بررسى تحوّلات « جامعه » نيست ، ولى در بخش پنجم اين كتاب كه دربارهء « جامعه و تاريخ » بحث مىكنيم دربارهء تحوّلات جامعه و رابطه‌اش با فطرت بررسى خواهيم كرد . ه . آيا بر خود ايدئولوژى اصل ثبات حاكم است يا اصل تغيير ؟ در بالا سخن در اين بود كه آيا ايدئولوژى انسان در زمانهاى مختلف يا مكانهاى مختلف ، مختلف است ؟ در آنجا مسألهء نسخ و تبديل ايدئولوژى مطرح بود ، ولى اكنون مسألهء ديگرى مطرح است و آن مسألهء تغيير و تحوّل يك ايدئولوژى است . مسأله اين است كه آيا ايدئولوژى ، خواه از نظر محتوا عام باشد يا خاص ، مطلق باشد يا نسبى ، خود از نظر اينكه يك پديده است و پديده‌ها متغيّر و متحوّل و متكامل‌اند ، دائما در تحوّل و تطوّر است ؟ آيا واقعيّت يك ايدئولوژى در روز تولّد با واقعيّت آن در دوران رشد و بالندگى متفاوت است ؟ يعنى لزوما بايد دائما در حال حكّ و اصلاح و آرايش و پيرايش و مورد تجديد نظر واقع شدن از طرف رهبران و ايدئولوكها باشد - آنچنان كه در ايدئولوژيهاى مادّى عصر خود مىبينيم - و اگر نه به زودى كهنه و فرسوده مىشود و صلاحيّت خود را از دست مىدهد ؟ يا آنكه ممكن است يك ايدئولوژى آنچنان تنظيم شده باشد و آنچنان روى خطوط اصلى حركت انسان و اجتماع تكيه كرده باشد كه نيازى به هيچ گونه تجديد نظر و حكّ و اصلاح از طرف رهبران نداشته باشد ، نقش رهبران و ايدئولوكها